Một buổi chiều mùa hè năm 2004, tại một phòng họp ở Palo Alto, một thanh niên 19 tuổi ngồi đối diện với một nhà đầu tư 36 tuổi. Chàng thanh niên mặc áo khoác hoodie và không giải thích dài dòng về việc công ty của mình làm gì. Tất cả những gì anh có chỉ là một trang web bắt đầu từ ba căn phòng ký túc xá ở Harvard. Tên của nó là thefacebook. Trước khi bước vào căn phòng đó, dự án kinh doanh này đã bị nhiều nhà đầu tư từ chối. Cả Michael Greeley và Scott Tobin đều lắc đầu từ chối. Lý do là vì nhà sáng lập quá trẻ và dự án quá rủi ro. Người đưa chàng thanh niên đến là Reid Hoffman. Là đồng nghiệp cũ thời PayPal và là đồng sáng lập LinkedIn, ông ngại tự mình đầu tư trực tiếp vì sợ xung đột lợi ích với công ty của chính mình. Vì vậy, ông đã tìm kiếm một người khác.

Người khác đó chính là Peter Thiel. Sau khi nghe câu chuyện, Thiel đã quyết định rót 500.000 đô la. Đó là một thỏa thuận định giá công ty ở mức 4,9 triệu đô la. Đổi lại, ông nhận được 10,2% cổ phần, tham gia vào hội đồng quản trị và trở thành nhà đầu tư bên ngoài đầu tiên trong lịch sử Facebook. Tám năm sau, khoản đầu tư 500.000 đô la này đã mang lại hơn 1 tỷ đô la tiền mặt. Chương này kể về những gì đã xảy ra trong tám năm đó, và những gì Thiel đã hình dung trong đầu khi thực hiện cú đặt cược đó. Nói một cách ngắn gọn, điều ông nhìn thấy không phải là con người Mark Zuckerberg, mà là một cấu trúc. Một công ty chiếm giữ một vị trí mà người khác không thể sao chép. Thiel gọi đó là độc quyền, và ông dùng từ này như một lời khen ngợi chứ không phải một lời chỉ trích.

Để hiểu được cú đặt cược đó, trước hết chúng ta phải xem Thiel đã đến phòng họp đó như thế nào. Năm 2002, eBay đã mua lại PayPal với giá 1,5 tỷ đô la. Thiel đã thu về khoảng 55 triệu đô la từ thương vụ này. Ở tuổi 34, ông đã có số tiền đủ để không bao giờ phải làm việc nữa trong suốt cuộc đời. Một người bình thường hẳn sẽ dừng lại ở đó. Nhưng Thiel thì không. Ông trích ra 10 triệu đô la từ số tiền bán được để thành lập một quỹ phòng hộ có tên là Clarium Capital Management tại San Francisco vào cùng năm đó và ngồi vào ghế chủ tịch.

Clarium là một quỹ chuyên đặt cược lớn vào các tài sản có xu hướng rõ ràng và dễ mua bán như tiền tệ, lãi suất, hàng hóa và cổ phiếu. Ý tưởng cốt lõi mà Thiel chọn cho quỹ này là lý thuyết đỉnh dầu (peak oil) – giả thuyết cho rằng lượng dầu mỏ trên toàn thế giới đã đạt đỉnh và bắt đầu giảm dần mà không có giải pháp thay thế phù hợp. Bám sát ý tưởng này, ông đã đặt cược những khoản tiền lớn. Năm 2003, ông đã đặt cược đúng vào việc đồng đô la Mỹ giảm giá. Năm 2004, ông cảnh báo rằng bong bóng dot-com đang chuyển sang lĩnh vực tài chính, đồng thời nhận định General Electric và Walmart đang gặp nguy hiểm. Năm 2005, ông chọn đúng hướng tăng giá trở lại của đồng đô la và đạt tỷ suất lợi nhuận 57,1%. Năm 2006, ông thua lỗ 7,8% nhưng đến năm 2007 lại đạt mức tăng 40,3%. Vào quý đầu tiên của năm 2008, số tiền mà Clarium quản lý đã vượt quá 7 tỷ đô la.

Nếu chỉ nhìn đến đây, Thiel trông giống như một thiên tài đọc vị thị trường. Thế nhưng, giai đoạn sau của chính quỹ đầu tư này lại kể một câu chuyện khác. Khi cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 khiến thị trường sụp đổ, Clarium phần nào đã dự đoán đúng sự sụp đổ đó nhưng lại bỏ lỡ đợt phục hồi năm 2009. Quỹ vốn dự kiến khủng hoảng đã không thể theo kịp sự phục hồi sau khủng hoảng. Những khách hàng lớn gửi tiền đã rút lui. Đến khoảng năm 2011, số tiền Clarium quản lý đã teo tóp xuống còn 350 triệu đô la, và hai phần ba trong số đó là tiền riêng của Thiel. Một quỹ từng thu hút hàng tỷ đô la vốn bên ngoài, trên thực tế đã trở thành một quỹ chỉ còn lại mỗi nhà sáng lập. Phương thức đặt cược tất cả vào một bức tranh lớn mang lại lợi nhuận rực rỡ khi bức tranh đó đúng, nhưng khi nó sai hoặc sai thời điểm, nó sẽ sụp đổ sâu sắc tương tự. Những cú đặt cược vĩ mô của Thiel đã thể hiện rõ cả hai mặt đó. Đỉnh dầu cuối cùng đã không diễn ra như những gì ông đã vẽ ra. Với sự xuất hiện của khí đá phiến và sự thay đổi trong công nghệ khai thác, giả thuyết dầu mỏ sẽ sớm đạt đỉnh và giảm dần đã đi chệch hướng rất xa. Đó là cái giá của việc trói buộc toàn bộ quỹ vào một ý tưởng lớn duy nhất. Khi đúng, sự tập trung đó mang lại tỷ suất lợi nhuận 57,1%, nhưng khi sai, chính sự tập trung đó lại chặn đứng lối thoát.

Điều thú vị là chính vào thời điểm kết quả hoạt động của Thiel tại quỹ phòng hộ đang trồi sụt thất thường, một thương vụ đưa ông trở thành huyền thoại trong lĩnh vực đầu tư mạo hiểm lại đang âm thầm lớn mạnh. Hãy quay trở lại phòng họp đó vào tháng 8 năm 2004.

Hợp đồng 500.000 đô la đi kèm with một điều kiện. Số tiền này không ngay lập tức chuyển thành cổ phiếu mà dưới dạng trái phiếu chuyển đổi (convertible note). Đó là lời hứa rằng nếu số lượng người dùng Facebook đạt 1,5 triệu người trước cuối năm 2004, khoản tiền cho vay này sẽ được chuyển đổi thành cổ phiếu. Đó là một kiểu thử thách. Thế nhưng, Facebook đã bỏ lỡ mục tiêu đó một cách suýt soát. Nếu theo đúng hợp đồng, Thiel có thể từ chối chuyển đổi sang cổ phiếu và chỉ đòi lại tiền. Ông đã không làm thế. Lý do là vì ông thích cách Zuckerberg kiên định thúc đẩy tầm nhìn ban đầu của mình mà không hề dao động. Thiel đã chấp nhận chuyển đổi, thậm chí còn mua tặng chàng thanh niên một chiếc ô tô. Zuckerberg đã dùng 500.000 đô la đó để mua số lượng lớn máy chủ. Đó là bởi vì máy chủ cần phải trụ vững khi lượng người truy cập đổ về ngày càng đông. Số tiền đó đã đi vào làm xương sống của công ty như vậy.

Khi gia nhập hội đồng quản trị, Thiel không phải là một người lớn tuổi hay cằn nhằn Zuckerberg về việc phải dẫn dắt công ty như thế nào. Ông không can thiệp vào tầm nhìn mà chàng thanh niên đang vẽ ra. Bằng chứng là ngay cả khi điều kiện ràng buộc khoản tiền 500.000 đô la bị chệch mục tiêu, ông vẫn chuyển đổi nó thành cổ phiếu. Mặc dù hợp đồng đứng về phía Thiel, nhưng thay vì sử dụng hợp đồng làm vũ khí, ông đã chọn tin tưởng con người. Khoảng cách này, nơi nhà đầu tư không cố gắng thuần hóa nhà sáng lập mà để họ tự do, chính là một lý do giúp mối quan hệ giữa hai người bền chặt lâu dài về sau.

Hai năm sau, vào năm 2006, Yahoo! đề nghị mua lại Facebook với giá 1 tỷ đô la. Thiel khuyên nên xem xét một cách nghiêm túc. Đối với một nhà sáng lập vừa tròn 22 tuổi, 1 tỷ đô la là một con số rất khó từ chối. Zuckerberg đã triệu tập cuộc họp hội đồng quản trị. Cuộc họp kết thúc chỉ sau 10 phút. Zuckerberg nói rằng đây chỉ là một thủ tục hình thức và chúng ta sẽ không bán công ty. Chỉ có thế thôi. Đó là khoảnh khắc Thiel đưa ra lời khuyên, Zuckerberg không nghe theo, và sự từ chối đó là đúng đắn. Không phải lúc nào nhà đầu tư cũng nhìn xa hơn nhà sáng lập.

Facebook tiếp tục phát triển. Vào tháng 5 năm 2012, công ty đã tiến hành phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng với giá 38 USD/cổ phiếu. Giá trị vốn hóa thị trường đạt khoảng 100 tỷ đô la. Ngay sau khi niêm yết, Thiel đã bán 16,8 triệu cổ phiếu, thu về 638 triệu đô la tiền mặt. Vào tháng 8 cùng năm, khi thời gian hạn chế chuyển nhượng cổ phiếu đối với nhà đầu tư ban đầu (lock-up period) kết thúc, ông đã bán phần lớn số cổ phần còn lại trong khoảng từ 19,27 USD đến 20,69 USD/cổ phiếu, thu thêm 395,8 triệu đô la. Ông đã bán thêm một lượng nhỏ nữa vào năm 2016 và 2017. Khoản đầu tư 500.000 đô la ban đầu, thông qua 10,2% cổ phần, đã trở thành hơn 1 tỷ đô la tiền mặt. Đó là một trong những thương vụ giao dịch đáng kinh ngạc nhất trong lịch sử đầu tư mạo hiểm.

Ở đây có một mảng tối cần được ghi chép lại cùng nhau. Thiel đã bán gần như toàn bộ số cổ phiếu chỉ vài tháng sau khi niêm yết. Người ta tính toán được rằng nếu ông tiếp tục nắm giữ, giá trị của số cổ phần đó chắc chắn sẽ còn tăng lên rất nhiều sau này. Điều đó có nghĩa là người nhận ra tiềm năng đầu tiên không phải là người giữ được phần lớn lợi ích cho đến cuối cùng. Ông đã ở lại hội đồng quản trị của Facebook – công ty sau này đổi tên thành Meta – trong 17 năm và duy trì tầm ảnh hưởng ở đó. Sau đó, vào năm 2022, ông đã rời khỏi hội đồng quản trị để tập trung hỗ trợ cho Donald Trump và các ứng cử viên chính trị bảo thủ khác. Thành công đầu tư suốt cuộc đời đã trở thành nguồn vốn cho sân khấu tiếp theo mang tên chính trị, và câu chuyện đó sẽ được dành cho chương sau.

Việc Thiel nhận ra tiềm năng của chàng thanh niên đó sớm hơn các nhà đầu tư khác không phải là sự tình cờ mà có bối cảnh phía sau. Reid Hoffman, người đưa ông đến gặp Zuckerberg, là đồng nghiệp cũ thời PayPal. Sau khi PayPal được bán cho eBay, những người từng làm việc tại công ty đó không giải tán mà trở thành một mạng lưới tài trợ vốn và giới thiệu các công ty cho nhau. Về sau, mọi người gọi nhóm này là PayPal Mafia. Hoffman thành lập LinkedIn, Elon Musk chuyển sang SpaceX và Tesla, trong khi những đồng nghiệp khác tạo ra YouTube và Yelp. Thiel nằm ở trung tâm của mạng lưới đó. Vì vậy, tin đồn về trang web vừa mới khởi đầu từ ký túc xá Harvard đã đến tai ông trước bất kỳ nhà đầu tư nào khác, thông qua lời giới thiệu từ một người đáng tin cậy. Vị trí có thể nghe thấy sớm hơn người khác cũng quan trọng như khả năng nhìn xa hơn người khác để tạo nên cú đặt cược này.

Thành công tại Facebook không chỉ mang lại cho Thiel nguồn vốn hạt giống. Nó còn mang lại bằng chứng chứng minh những gì ông thấy là đúng đắn. Dựa trên bằng chứng đó, ông đã mở rộng lãnh địa đầu tư của mình. Năm 2005, ông cùng các đồng chí thời PayPal là Ken Howery và Luke Nosek thành lập Founders Fund tại San Francisco. Mục tiêu của quỹ này rất khác biệt. Thay vì các dịch vụ theo trào lưu kiếm tiền nhanh bằng cách gắn quảng cáo, họ muốn đặt cược tiền vào lĩnh vực công nghiệp quốc phòng và công nghệ phần cứng (hard tech) có khả năng đưa nền văn minh nhân loại lên một tầm cao mới. Founders Fund đã đầu tư vào SpaceX của Elon Musk, đồng thời tài trợ vốn ban đầu cho Airbnb, Spotify, Stripe và phòng nghiên cứu trí tuệ nhân tạo DeepMind của Vương quốc Anh.

Thương vụ đầu tư vào SpaceX bản thân nó đã là một cuộc tranh đấu. Vào năm 2008, khi Founders Fund định rót tiền vào SpaceX với tư cách là nhà đầu tư bên ngoài đầu tiên, đã có sự phản đối kịch liệt (enormous push back) từ bên trong quỹ. Việc đổ vốn mạo hiểm vào một công ty tên lửa vào thời điểm đó được coi là vô cùng liều lĩnh. Người đã vượt qua sự phản đối đó để thúc đẩy thương vụ đầu tư là Luke Nosek. Trong nội bộ, họ đã bí mật sử dụng biệt hiệu 'the Precious' (Báu vật của tôi) để gọi Founders Fund. Đây là cụm từ chỉ chiếc nhẫn tối cao của Tolkien. Tình yêu của Thiel dành cho Tolkien đã in đậm vào văn hóa công ty như thế.

Lãnh địa của ông tiếp tục được mở rộng. Vào năm 2010, ông đã cùng Andrew McCormack và James Fitzgerald thành lập Valar Ventures và đảm nhận vai trò chủ tịch. Đó là một quỹ được lập ra nhằm tìm kiếm các startup triển vọng bên ngoài nước Mỹ. Vào tháng 6 năm 2012, ông cùng Jim O'Neill và Ajay Royan thành lập Mithril Capital Management với quy mô 402 triệu đô la. Mithril cũng là một cái tên xuất hiện trong Chúa tể những chiếc nhẫn, chỉ một loại kim loại giả tưởng không thể bị phá hủy. Quỹ này không tập trung vào các startup vừa mới khởi nghiệp, mà tập trung vào các doanh nghiệp đang trong giai đoạn tăng trưởng đã có chỗ đứng và muốn mở rộng quy mô. Clarium, Founders Fund, Valar, Mithril. Thiel đã giăng nhiều lớp lưới để nắm bắt các công ty ở các giai đoạn phát triển khác nhau.

Founders Fund sở hữu một triết lý đầu tư hoàn toàn khác biệt so với các quỹ đầu tư mạo hiểm khác. Thông thường, các quỹ đầu tư mạo hiểm cố gắng giảm thiểu rủi ro bằng cách chia nhỏ số tiền đầu tư thành nhiều đợt vào một công ty, rồi vừa quan sát tiến độ vừa can thiệp sâu vào công việc của ban điều hành ở từng giai đoạn. Founders Fund đã đi ngược lại xu thế đó. Đối với những công ty họ đánh giá là thực sự tốt, họ sẽ đầu tư một khoản lớn và chọn cách giao toàn quyền quyết định cho những người sáng lập. Chúng ta muốn những chiếc ô tô bay, nhưng thứ nhận được lại là 140 ký tự. Câu nói mà Thiel thường sử dụng này chứa đựng sự bất mãn của ông. Thay vì những công ty xẻ nhỏ thời gian của con người như Twitter, dòng tiền nên được đổ vào các công ty thay đổi thế giới vật lý như tên lửa, mạng lưới thanh toán và trí tuệ nhân tạo. Việc một người kiếm được khoản tiền khổng lồ từ Facebook lại không mấy coi trọng các dịch vụ mạng xã hội tương tự như Facebook chính là một trong những nghịch lý của ông.

Đến đây, một câu hỏi được đặt ra. Làm thế nào mà Thiel có thể nhận ra tiềm năng của SpaceX, Airbnb và Facebook khi những người khác đều từ chối? Đó là may mắn chăng? Ông nói rằng đó không phải là may mắn, mà là nhờ một hệ quy chiếu. Hệ quy chiếu đó đã được đúc kết thành một cuốn sách mang tên Zero to One (Từ không đến một).

Hạt giống của cuốn sách được gieo từ giảng đường đại học. Vào mùa xuân năm 2012, Thiel đã làm diễn giả cho lớp học khoa học máy tính mang mã hiệu CS 183 tại Đại học Stanford. Lớp học có chủ đề là Khởi nghiệp. Blake Masters, một sinh viên trường luật Stanford đang theo học lớp đó, đã ghi chép bài giảng một cách tỉ mỉ và đăng lên mạng internet. Những ghi chép đó nhanh chóng lan truyền và đạt hơn 2,4 triệu lượt xem. Thiel và Masters đã biên soạn lại cuốn sổ tay đó để xuất bản cuốn sách Zero to One vào tháng 9 năm 2014.

Trọng tâm của cuốn sách này xoay quanh hai từ: bắt chước và sáng tạo. Thiel chia cách thức thế giới vận hành thành hai con đường. Một là sao chép những gì đã có để tạo ra nhiều hơn. Ông gọi đây là con đường đi từ 1 đến n (from 1 to n). Đó là sự tiến bộ theo chiều ngang (horizontal progress), hay chính là toàn cầu hóa. Việc nhìn thấy một chiếc máy đánh chữ rồi sản xuất hàng loạt 100 chiếc máy đánh chữ tương tự là một ví dụ cho điều này. Con đường còn lại là tạo ra thứ hoàn toàn mới chưa từng tồn tại trên thế giới. Đây chính là hành trình đi từ 0 đến 1 (from 0 to 1). Đó là sự tiến bộ theo chiều dọc (vertical progress) và theo góc nhìn của Thiel, đây mới chính là bản chất của công nghệ. Nhìn thấy chiếc máy đánh chữ rồi phát minh ra một thứ hoàn toàn khác biệt như phần mềm soạn thảo văn bản (word processor) chính là đi từ 0 đến 1.

Tại sao sự phân biệt này lại quan trọng? Thiel lập luận như sau. Những thời khắc quan trọng trong lịch sử kinh doanh chỉ xảy ra đúng một lần. Bill Gates tiếp theo sẽ không tạo ra một hệ điều hành. Larry Page hay Sergey Brin tiếp theo sẽ không chế tạo một công cụ tìm kiếm. Mark Zuckerberg tiếp theo cũng sẽ không xây dựng một mạng xã hội. Nếu ai đó chỉ đơn thuần sao chép mô hình kinh doanh của họ và lao vào cuộc chiến đi từ 1 đến n, người đó đã không học hỏi được điều gì từ những nhà sáng lập đi trước. Bởi lẽ, bài học thực sự cần học không phải là sản phẩm họ đã làm ra, mà là việc họ đã dũng cảm đi trên con đường chưa ai từng đi trước đó.

Ở điểm này, Thiel đã trực tiếp bác bỏ các giáo trình kinh tế học. Ông viết rằng chủ nghĩa tư bản (capitalism) và cạnh tranh (competition) không phải là hai khái niệm đồng nghĩa, mà là những từ trái ngược nhau. Hãy nghĩ về thị trường cạnh tranh hoàn hảo (perfect competition) vốn được tôn sùng như một mô hình lý tưởng trong bài học kinh tế đầu tiên. Đó là một thị trường nơi mọi người đều bán những sản phẩm giống nhau, không ai có quyền tự quyết định giá cả, và các công ty mới liên tục gia nhập. Trong một thị trường như vậy, sự cạnh tranh sẽ bào mòn lợi nhuận cho đến khi không còn ai có lãi. Tuy nhiên, nhà tư bản lại là người tích lũy tư bản. Không thể tích lũy tư bản ở nơi không có lợi nhuận. Do đó, Thiel khẳng định rằng cạnh tranh hoàn hảo và chủ nghĩa tư bản không thể cùng song hành.

Nếu chỉ nghe qua lý thuyết thì rất mơ hồ. Thiel đã đưa khái niệm trừu tượng này về thực tế thông qua trường hợp của hai doanh nghiệp: các hãng hàng không Mỹ và Google. Vào năm 2012, các hãng hàng không Mỹ đạt tổng doanh thu hàng năm là 160 tỷ đô la. Đó là một con số khổng lồ. Thế nhưng, trong cuộc cạnh tranh khốc liệt đó, với mỗi tấm vé một chiều trị giá 178 đô la bán ra, lợi nhuận ròng mà hãng hàng không thu về chỉ vỏn vẹn 37 xu. Có nghĩa là họ chỉ kiếm được vài đồng lẻ sau khi chở một hành khách trên máy bay. Cùng năm đó, doanh thu của Google là 50 tỷ đô la, ít hơn nhiều so với toàn bộ ngành hàng không cộng lại. Tuy nhiên, nhờ độc chiếm thị trường tìm kiếm, Google đã giữ lại 21% doanh thu làm lợi nhuận ròng. Tỷ suất lợi nhuận này cao gấp 100 lần so với tỷ suất lợi nhuận của toàn ngành hàng không. Xét về giá trị vốn hóa, một mình Google đã gấp hơn ba lần tổng giá trị của tất cả các hãng hàng không cộng lại. Cùng một đất nước Mỹ, cùng một năm, nhưng ở hai vị thế khác nhau: một bên cùng nhau tranh giành và chia nhau vài đồng xu lẻ, bên còn lại đứng độc tôn và lấp đầy kho báu của mình.

Thiel không dừng lại ở đó mà còn vạch trần cách các doanh nghiệp ngụy trang cho vị thế thực tế của họ. Một công ty càng độc quyền thì càng cố gắng che giấu sự độc quyền của mình. Google không bao giờ thừa nhận họ là kẻ độc quyền trong lĩnh vực tìm kiếm vì lo ngại sự kiểm soát và giám sát từ chính phủ. Thay vào đó, họ tự mô tả mình là một công ty công nghệ khổng lồ đang cạnh tranh với Apple, Facebook và các nhà sản xuất ô tô. Họ cố tình định nghĩa thị trường một cách rộng lớn để thị phần của họ trông có vẻ nhỏ đi. Ngược lại, một công ty không có gì khác biệt lại cố tình thổi phồng bản thân như thể một kẻ độc quyền. Một người mở thêm một nhà hàng thông thường giữa hàng ngàn nhà hàng ở Palo Alto sẽ tự vẽ ra một thị trường thật hẹp để thu hút vốn đầu tư, tuyên bố rằng nhà hàng của mình là quán ăn chuyên đồ Anh (British food restaurant) duy nhất ở Palo Alto. Một bên mở rộng thị trường để che giấu sự độc quyền, bên còn lại thu hẹp thị trường để tạo ra ảo tưởng về sự độc quyền. Hướng nói dối của họ hoàn toàn trái ngược nhau.

Thiel cũng viết trong cuốn sách của mình cách để nhận biết một doanh nghiệp độc quyền thực sự. Ông cho rằng một thế độc quyền bền vững thường có bốn đặc điểm. Thứ nhất là công nghệ độc quyền khó bắt chước. Ông nói rằng công nghệ đó không chỉ tốt hơn một chút, mà phải vượt trội ít nhất mười lần so với đối thủ cạnh tranh gần nhất. Thứ hai là hiệu ứng mạng lưới (network effect), nghĩa là sản phẩm càng có nhiều người sử dụng thì giá trị của nó càng tăng cao. Facebook là một ví dụ điển hình cho điều này. Bạn sẽ không có lý do gì để sử dụng một mạng xã hội không có một người bạn nào, và bạn cũng không có lý do gì để rời bỏ một mạng xã hội nơi tất cả bạn bè của mình đều ở đó. Thứ ba là lợi thế quy mô (economies of scale), cấu trúc mà chi phí để phục vụ thêm một khách hàng mới sẽ giảm xuống khi công ty lớn mạnh hơn. Thứ tư là thương hiệu. Càng hội tụ nhiều đặc điểm này, vị thế của doanh nghiệp càng khó bị kẻ khác cướp mất. Điều Thiel nhìn thấy ở Facebook vào năm 2004 chính là đặc điểm thứ hai, hiệu ứng mạng lưới - nơi một khi mọi người đã tụ họp lại, chính vòng tròn kết nối đó sẽ trở thành một bức tường bảo vệ vững chắc.

Tại thời điểm này, Thiel dẫn chứng về chính công ty của mình: PayPal vào năm 2001. Khi ông dùng bữa trưa trên Phố Castro ở Mountain View, các nhà hàng trên con phố đó đang cạnh tranh khốc liệt để giành giật từng thực khách. Cùng lúc đó, PayPal là công ty thanh toán qua email duy nhất trên toàn thế giới. Với số lượng nhân viên ít hơn tổng số nhân viên của tất cả các nhà hàng kia cộng lại, PayPal đã có thể trở thành một công ty sở hữu giá trị lớn hơn nhiều so với toàn bộ các nhà hàng đó. Trên cùng một con phố, một bên chịu cảnh nghèo nàn vì làm những công việc giống hệt nhau, trong khi bên còn lại trở nên giàu có nhờ làm điều mà không ai khác làm.

Ông đảo ngược câu mở đầu nổi tiếng trong cuốn Anna Karenina của Leo Tolstoy để viết lại theo phong cách riêng của mình. Câu gốc là: "Mọi gia đình hạnh phúc đều giống nhau, mỗi gia đình không hạnh phúc lại bất hạnh theo một cách riêng. Thiel đã lật ngược điều đó: Tất cả các công ty hạnh phúc đều khác nhau: mỗi công ty tạo ra thế độc quyền bằng cách giải quyết một vấn đề độc nhất. Tất cả các công ty không hạnh phúc đều giống nhau: họ thất bại trong việc thoát khỏi sự cạnh tranh." Hình thái của hạnh phúc thì muôn màu muôn vẻ, trong khi hình thái của sự bất hạnh thì chỉ có một.

Vậy thì nhà sáng lập cần phải làm gì? Thiel đặt ra một câu hỏi xuyên suốt toàn bộ cuốn sách: Sự thật quan trọng nào mà rất ít người đồng ý với bạn? (What important truth do very few people agree with you on?). Nếu chuyển câu hỏi này sang ngôn ngữ kinh doanh thì sẽ là: Công ty có giá trị nào chưa có ai xây dựng? (What valuable company is nobody building?). Nếu đó là một câu hỏi dễ tìm câu trả lời, chắc chắn đã có ai đó làm rồi. Câu trả lời mà ai cũng biết thuộc về con đường đi từ 1 đến n chứ không phải từ 0 đến 1. Câu trả lời thực sự luôn ẩn giấu ở nơi mà hầu như tất cả mọi người đều nghĩ là sai lầm.

Thiel gọi niềm tin ẩn sau câu hỏi này là bí mật (secret). Đó là niềm tin rằng trên thế giới vẫn còn những sự thật khó khăn chưa được giải quyết nhưng hoàn toàn có thể giải quyết được. Ông nhận thấy nhiều người đã đánh mất niềm tin này. Đó là thái độ cho rằng mọi thứ quan trọng đều đã được khám phá hết, hoặc có những thứ vĩnh viễn không thể biết được. Theo quan điểm của Thiel, cả hai cách nghĩ đó đều sai lầm. Vẫn còn rất nhiều bí mật chưa được giải đáp, và các công ty vĩ đại được xây dựng bởi những người nhận ra một trong những bí mật đó trước tiên. Cả Facebook và SpaceX đối với ông đều bắt đầu từ những nơi mà người khác bỏ qua vì cho rằng không có bí mật nào ở đó cả. Việc có thể giảm chi phí phóng tên lửa đi mười lần đối với hầu hết ngành hàng không vũ trụ vào năm 2008 không phải là một bí mật, mà là một lời nói nhảm nhí. Đó cũng là lý do tại sao có sự phản đối gay gắt đối với việc đầu tư vào SpaceX ngay trong chính Founders Fund. Thiel và Nosek đã đặt cược vào khả năng rằng lời nói nhảm nhí đó thực chất có thể là một bí mật.

Nhìn lại phòng họp vào năm 2004 dưới lăng kính này, chúng ta sẽ thấy rõ những gì Thiel đã nhìn ra. Cả Greeley, Tobin và Hoffman đều cho rằng chàng thanh niên đó còn quá trẻ và dự án kinh doanh đó quá rủi ro. Tất cả họ đều đưa ra cùng một câu trả lời. Thiel thì đưa ra câu trả lời khác. Ông nhận thấy mạng xã hội bắt đầu từ ký túc xá Harvard này là một công ty chưa ai từng xây dựng một cách đúng đắn. Một sự thật mà hầu như không ai đồng ý, đó chính là thứ mà hệ quy chiếu của ông tìm kiếm. Những gì ông nhìn thấy ở Facebook không phải là một trang web sinh viên đại học thú vị, mà là một vị thế mà một khi mọi người đã tụ họp lại, không công ty nào khác có thể chen chân vào, một vị trí sẽ trở thành độc quyền.

Nếu khép cuốn sách lại và lùi lại một bước, chúng ta sẽ thấy những mảnh ghép không mấy ăn khớp trong câu chuyện tưởng chừng như mượt mà này. Thiel ca ngợi hành trình đi từ 0 đến 1, tức là sự sáng tạo tạo ra thứ chưa từng tồn tại trên thế giới. Thế nhưng, Facebook, công ty mang lại cho ông khoản tiền lớn nhất, lại không phải là một thứ chưa từng tồn tại. Friendster và MySpace ra đời trước đó đã làm những việc tương tự. Facebook giống một công ty cải tiến những gì đã có để chiếm lĩnh vị trí hơn là một công ty tạo ra thứ đi từ 0 đến 1. Theo lý thuyết của Thiel, Facebook thực chất gần với hành trình đi từ 1 đến n hơn. Không rõ thứ ông ca ngợi là sự sáng tạo thuần túy hay cuối cùng chỉ là cuộc chiến xem ai sẽ độc chiếm vị trí đó. Có lẽ thứ Thiel thực sự yêu thích không phải là sự sáng tạo, mà là sự độc quyền. Cụm từ từ 0 đến 1 có thể chỉ là chiếc áo khoác mỹ miều khoác lên sự độc quyền đó.

Logic của Thiel cũng thiếu mất một mảnh ghép. Ông nói rằng các công ty vĩ đại là tác phẩm của những người sớm nhận ra một bí mật tuyệt vời. Điều này thường đúng. Tuy nhiên, ngay cả khi nhận ra một bí mật tốt, người ta vẫn cần phải có một số tiền lớn mới có thể đặt cược vào bí mật đó. Chỉ những ai có thể đặt cược 500.000 đô la vào một chàng thanh niên và không hề lung lay ngay cả khi số tiền đó biến mất mới có thể thực hiện giao dịch này. Thiel đã đứng ở vị thế đó nhờ số tiền kiếm được từ việc bán PayPal. Con mắt nhận biết bí mật và nguồn vốn để hiện thực hóa con mắt đó là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Zero to One nói rất nhiều về con mắt nhìn nhận, nhưng lại không nói nhiều về nguồn vốn. Ai cũng có thể nhận ra bí mật, nhưng không phải ai cũng có thể đặt cược 500.000 đô la vào đó. Sự độc quyền có thể do tự mình tạo dựng nên, nhưng nó thường được tạo ra phổ biến hơn ở những người đã nắm sẵn vốn liếng trong tay.

Logic khắc họa độc quyền như một điều tốt đẹp cũng có một mặt tối khác. Thiel cho rằng độc quyền là một điều tốt khi tạo ra những sản phẩm mới và được hưởng lợi nhuận như một phần thưởng từ việc đó. Ông nói rằng cạnh tranh chỉ khiến tất cả mọi người cùng nghèo đi. Lời khẳng định này rất hấp dẫn nếu nhìn từ vị thế của người tạo ra sản phẩm. Nhưng dưới góc nhìn của người sử dụng, mọi chuyện lại khác. Một thế giới nơi doanh nghiệp độc quyền tự định giá, đặt ra quy tắc và nắm giữ dữ liệu có thể không phải là một thế giới tốt đẹp cho tất cả những ai đang xếp hàng chờ đợi công ty đó. Đây cũng là điều chính Thiel đã thừa nhận trong cuốn sách. Ông viết rằng các doanh nghiệp độc quyền thường che giấu việc mình đang độc quyền để tránh các quy định pháp lý. Điều này có nghĩa là độc quyền có những khía cạnh gây khó chịu cho người khác đến mức phải che giấu. Thiel không đi sâu vào khía cạnh đó là gì. Cuốn sách đã bỏ ngỏ sự căng thẳng giữa tự do của người tạo ra sản phẩm và hoàn cảnh của những người không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải sử dụng nó.

Cùng một con người ấy đã sụp đổ ở quỹ phòng hộ khi đặt cược tất cả vào một bức tranh lớn duy nhất, nhưng ở mảng đầu tư mạo hiểm lại thu về 1 tỷ USD từ khoản đặt cược 500.000 USD vào một chàng thanh niên. Bản chất của cả hai lần đặt cược này rất giống nhau: đặt cược lớn vào những nơi người khác không để mắt tới. Điểm khác biệt duy nhất là kết quả. Thuyết đỉnh dầu đã sai, còn Facebook thì đúng. Trong cuốn 'Zero to One', Thiel đã tự tin trình bày thước đo để nhận diện một doanh nghiệp vĩ đại, nhưng Clarium, quỹ đầu tư được vận hành theo cùng thước đo đó, cuối cùng lại trở thành một quỹ chỉ còn lại duy nhất nhà sáng lập. Thước đo ấy không phải lúc nào cũng đúng.

Vì thế, bức tranh mà chương này để lại không phải là chân dung của một người hùng. Đó là việc một người sở hữu khả năng nhìn nhận khác biệt với số đông, khả năng ấy tỏa sáng ở sân chơi này nhưng lại sụp đổ ở sân chơi khác, và việc ông đặt tên cho năng lực của mình là 'từ 0 đến 1' rồi biến nó thành một cuốn sách bán chạy nhất. Rằng sự độc quyền mà cuốn sách đó giảng dạy có thể là tự do đối với người tạo ra sản phẩm, nhưng lại là một thứ gì đó khác đối với người sử dụng. Khoản tiền 500.000 USD đã trở thành 1 tỷ USD, nhưng câu hỏi mà con số đó không thể trả lời vẫn còn nguyên vẹn. Liệu thứ mà Thiel thực sự ghét là sự cạnh tranh, hay là việc thua cuộc?